De Waag

Icoon in de binnenstad
De Waag is een gezichtsbepalend icoon in de binnenstad. Iedere Leidenaar kent het fraaie 17de eeuwse monument aan de Aalmarkt. Het is de plek waar hij op 3 oktober zijn haring en wittebrood krijgt tijdens de viering van het Leidens ontzet.

Vanaf 1351: Leiden, centrum van de handel
Leiden werd door hertog Willem V in 1351 aangewezen als het centrum in de regio voor het wegen van goederen. Dat was een voor de hand liggende keuze: in Leiden kwamen meerdere handelsroutes samen. Koopwaar kwam over water de stad binnen. Vanaf het platteland en uit steden in de wijde omgeving voerden handelaren op platte boten allerlei producten aan, zoals melk, boter, kaas, graan, bier en wijn. De kooplieden hadden een beruchte reputatie. Ze namen het niet nauw met het wegen. Om de kopers tegen fraude te beschermen, en accijnzen te heffen, stelde de hertog de centrale waag in. Met geijkte gewichten moest worden gewogen. De eerste waag stond bij de Vismarkt, achter het oude middeleeuwse stadhuis.

1458-1659: twee eeuwen, twee gebouwen
In 1458 verrees een nieuw houten gebouw op de huidige plek, de hoek Aalmarkt/Mandenmakerssteeg. In 1643 stond De Waag op instorten. Er werd een fonds in het leven geroepen voor een nieuw stenen waaggebouw. In 1657 kreeg Pieter Post de opdracht het te ontwerpen. De toen 49 jaar oude stadhouderlijke architect had een grote reputatie. In 1659 kon zijn creatie al in gebruik worden genomen. Andere bouwwerken die Pieter Post heeft ontworpen zijn onder andere: Huis ten Bosch (Den Haag), Huis Swanenburg (Halfweg), Huis De Onbeschaamde (Dordrecht), Gebouw van de Staten van Holland (Den Haag), Johan de Witthuis (Den Haag), Stadhuis (Maastricht), Kruithuis (Delft), Torendeel van Lambertuskerk (Buren), Kasteel Heeze en de Kaaswaag (Gouda). In de hoogtijdagen werd er in de Leidse Waag jaarlijks 300.000 kilo boter verhandeld.

Chirurgijnen
Boven de Waag bevinden zich een aantal kamers. In 1669 werden die door het chirurgijngilde betrokken. De chirurgijnen hielden daar hun vergaderingen en voerden anatomische ontledingen uit. Met de verhuizing van de chirurgijnkast naar de Lakenhal, in 1894, stopten de chirurgactiviteiten.

Hollands classicisme
Het gebouw geldt als een voorbeeld van het Hollands classicisme, de stroming die ontstond als reactie op de overdadige maniëristische gebouwen uit die tijd. Pieter Post maakte van De Waag een strikt symmetrisch en harmonieus gebouw, waarin de verschillende afmetingen zich tot elkaar volgens klassieke proporties verhouden. Overdaad is uitgebannen. Daardoor komen de twee fraaie reliëfs van de kunstenaar Rombout Verhulst des te beter tot hun recht. De nieuwe Waag kreeg drie balansen: een grote aan de kant van de voorgevel en twee kleinere aan de zijgevels. De balansen werden zo gehangen dat de weegschalen door de openslaande deuren naar buiten geschoven konden worden. De balansen zijn nog steeds in het gebouw aanwezig.

Na 1972: culturele bestemming
Na de sluiting van de laatste kaashandel in 1972 gaf de Leidse Culturele Raad het gebouw een culturele bestemming. Sinds 1997 wordt De Waag geëxploiteerd door BV Stadsgehoorzaal & De Waag. Er worden concerten gegeven, tentoonstellingen ingericht, vergaderingen gehouden, huwelijken ingezegend en feesten en recepties georganiseerd. Daarmee is de functie van het gebouw ingrijpend veranderd. Sinds 2009 is De Waag onderdeel van het Stedelijk Concertgebouw Leiden.